12/10/15

ХӨГЖИЛ БА АРИУН ЦЭВЭР

 1990 онд бид ардчилалтай золгосноор тэр үеийг хүртэл огт харилцаагүй шахуу байсан урд хөрш Хятадтай чөлөөтэй ирж очилцдог болсон билээ. Тэр үед манайхан Хятад руу вагоноор голдуу явж Эрээн, Хөх хот, Бээжин орж ганзага энэ тэр хийж эхэлсэн. Анх яваад ирсэн улсууд хятадуудын бохир завааныг гайхсаар ирдэг байсныг тодхон санаж байна. Вагон дотор явахдаа шүлс, цэрээ чөлөөтэй хаяна, хажуудах хүн рүүгээ хээв нэг бөгсөө чиглүүлж байгаад унгана, за тэгээд хэхрэх энэ тэр бол энүүхэнд гэж байгаа. Бас, нэг гэрийнхэн түмпэнд ус хийж байгаад бүгд ээлжээрээ нүүрээ угаана, тэгэхдээ шүлс мүлсээ түмпэн рүүгээ хаячихна, дараагийн хүн нь хамаагүй тэрэнд нь угаачихна...гэх зэрэг сонсоод жинхэнэ утгаараа "игжээр хүргэм" зүйл ярьсаар манайхан ирдэг байсан юм даг.

Тэр цагаас хойш 20 гаран жил өнгөрсөн өнөөдөр хятадуудын тэр байдал арай дээрдсэн байх аа. Манайхан ч бас дасаа биз. Гэхдээ л Бээжинд явж байхад орчин цагийн гял толь болсон зочид буудлын коридорт хээв нэг шүлсээ хаяад зогсож байх нутгийн иргэд бишгүй дээ л нэг таардаг. Бээжингийн эрх баригчид ард түмнээ соёлжуулах гэж дээрхэн үеэс элдэв арга хэрэглэж ирсэн юм билээ. Мао Зэ дун Соёлын хувсьгал гэж сүртэй том кампанит ажил хийж байсан гэдэг. Манайх ч гэсэн соёлын довтолгоон гэж 50, 60-аад онд хийж байсан юм даг уу даа. Бидний хувьд Зөвлөлтийг дагаж тэдний ахуйн соёлоос суралцсан улс шүү дээ.

Азид хамгийн цэвэрхэн, соёлтой, хөгжилтэй улс гэвэл Япон, за бас Сингапурыг нэрлэж болно. Саяхан, дэлхий 2-р дайнаас хойших Японы хөгжлийн тухай ном уншиж байгаад тэднийг цагтаа бас л соёлжих асуудалтай тулгарч явсан юм байна гэдгийг олж мэдлээ. Дайны дараа Японыг АНУ бүрэн мэдэлдээ аваад GHQ (General Headquarters) гэгчийг байгуулан генерал МакАртурыг толгойлогчоор нь тавьжээ. Дайны нурангид дарагдсан Японыг хөгжүүлж, тухайн үед дэлхий бүхэлдээ социалист, капиталист гэсэн 2 лагерьт хуваагдаж эхэлсэн цаг тул капитализмаар замнасан улс ингэж хөгждөг юм байна гэдэг сайн жишээ болгон харуулах зорилгоор Японы эдийн засгийн хөгжилд АНУ ихээхэн хүч тавьж байж.

Япон ч дорхноо сэргэж 1960-аад он гарахад бүр бие даагаад олимпийн наадам зохион байгуулах хэмжээнд хүрсэн байна. 1964 оны Токиогийн олимпийн бэлтгэл гэж улс даяараа эрвийх дэрвийхээрээ хөдөлжээ. Тэр үед Токиогийн тэнгэрт одоогийн Бээжин, Улаанбаатараас дутахааргүй нүүрсний угаар дүүрдэг байсан гэнэ. Бас, галт тэргээр зорчдог япончууд багтаж ядан чихцэлддэг нь Энэтхэг, Пакистаны өнөөгийн дүр зургаас ялгаагүй байсан бололтой. Түүнээс гадна тэр үед япончууд тэр болгон усанд орж чаддаггүй, хирээ үнэртүүлсэн хүмүүс л явдаг байсан гэнэ. Галт тэрэгний жорлон явуут дундаа доошоо урсгасаар давхидаг байсан тул хот дотор үнэр танар үүсгээд онцгүй байсан гэнэ. Ер нь тухайн үед Токио хот бүхэлдээ бохирын дэд бүтэцтэй болж амжаагүй, хураагдсан ялгадсыг "баасны шар машинаар" соруулдаг тул хот бүхэлдээ өмхийдүү...Тэр бүхнийгээ 64 оны Токиогийн олимпийн үеэр зохицуулах гэж орон даяар ихээхэн хөл хөөрцөг болж байжээ.

Тэгээд бодохоор япончууд ч гэсэн саяхан босч ирсэн байгаа биз??

Япончууд ард түмнийхээ зан төлөв, соёлыг өөрчлөх гэж том том кампанит ажил явуулж байсан гэнэ. Тэр бүхнийг нь судалж үзвэл маниуст хэрэг болж мэдэхээр юм бна...
Нэг онцгой анхаарал татсан зүйл бол япончууд тэр цагт огтоосоо менгее хадгалах тухай ойлголтгуй бсан гэнэ. Байгаа бүх мөнгөө үpэн таран хийж байж санаа нь амардаг байжээ. Тэр характерийг нь өөрчлөх гэж ундэстэн даяараа томоос том хампаанит ажил өрнуулж байж сая мөнгөө хадгалдаг япон занг төлөвшүүлсэн гэж бна шуу. Тэрхүү хуримтлал нь ч улсынх нь бүтээн байгуулалтад ихээхэн хувь нэмэр оруулжээ.

11/16/15

УЛСЫН СҮР НЬ ИХ СУРГУУЛЬДАА

          Америкийн Нэгдсэн Улс бол дэлхийн хамгийн хүчирхэг улс. Аливаа улсын хүч чадал гэдэг ямар утгатай ойлголт вэ? Дээрхэн цагт бол цөмийн зэвсэг гэхчлэн цэрэг армийнх нь хүчин чадлаар энэ ойлголтыг илэрхийлдэг байв. Цэргийн хүчээр мэдээж Америк дэлхийд тэргүүлдэг ч  гэлээ, тэдний хувьд улсынх нь жинхэнэ сүр хүчний нууц нь “их дээд сургуульдаа” байдаг.
          Америкийн их дээд сургуулийн боловсролын түвшин дэлхийд дээгүүр түвшинд ордог. Хууль, эдийн засаг, инженерчлэл, анагаах, бизнесийн сургууль гээд бүхий л салбарт тэд хол тасархай түрүүлдэг. Дэлхийн их дээд сургуулиудын эхний 100 байрын дотор 60 гаран нь Америкийнх гээд бод доо. Гэхдээ, энэ бол Америкчууд дэлхийн бусад үндэстнээс илүү мундаг “толгойтой” гэсэн үг огт биш. Харин дэлхийн өнцөг булан бүрээс авьяаслаг “гавлуудыг” урин цуглуулж чаддаг учраас тэд ийм амжилтад хүрч.
          Америкийн их дээд сургуулиуд дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирэх оюутнуудын өмнө үүд хаалгаа чөлөөтэй нээдэг учраас гайхмаар интернацианальч соёлтой болсон байдаг. Дийлэнх их дээд сургуулиуд гадаад оюутнуудад зориулсан тохилог дотуур байртай. Америкт Харвард тэргүүтэй зүүн эргийн Айви лийгийн сургуулиуд, баруун эргийн Станфордоор ахлуулсан дээд зэрэглэлийн сургуулиуд байхаас гадна, маш өргөн хүрээтэй боловсрол олгох зорилготой, Либераль артс коллеж гэж нэрлэгдэх 4 жилийн  дээд сургууль  бүх Америк даяар 230 орчим бий. Либераль урлагийн коллеж анх гарч ирж байхдаа дундаж дээд давхаргынхны охидыг голчлон элсүүлж байжээ. Охайо мужийн Ообилин, Массачусетс мужийн Уиллиамсын дээд сургууль зэргийг жишээлж болно. Оюутнууд нь түүх, нийгэм судлал, байгалийн ухаанаас авахуулаад урлаг, спорт гээд ерөнхий эрдмийн хичээлийг сайтар суралцаж, сургуулиа дүүргэсэн хойноо эхлээд ямар нэг газар ажилд орно. 2-3 жил ажилласны эцэст дахиад магистрт суралцахаар их сургуульд элсэнэ. Нийгмийн ухаан талдаа Харвард, Станфордын их сургуулийн бизнес, хуулийн сургууль, харин байгалийн ухаан, инженерчлэл талдаа MIT, Калтек зэрэг нь хамгийн элит сургуульд тооцогддог.
          Их сургуулиуд сайн профессорын төлөө өрсөлддөг
          Уламжлалаараа бол Английн Кембриж, Оксфордын их сургууль дэлхийд хамгийн сайн сургууль байж ирсэн боловч сүүлийн үед тэнд суралцах оюутнуудын дийлэнх нь Английн өөрийнх нь иргэд болсноос харахад бодит байдал дээр Америкийн 1-р зэрэглэлийн их сургуулиуд тэднээс хол түрүүлсэн гэдгийг олон улсад нэгэнт хүлээн зөвшөөрчээ. Цагтаа Францын Сорбоны их сургууль дэлхийд дээгүүрт ордог байсан бол сүүлийн жилүүдэд мөн л франц хэлтэн оюутнуудын тоо давамгайлах болж дээгүүр байранд орохоо больж эхэлсэн. Бизнесийн сургуулийн хувьд ч Европчууд АНУ-ын түвшинд хүрэхгүй гэдгийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
          Америкийн их дээд сургуулиуд хооронд өрсөлдөөн асар хүчтэй өрнөж байдаг.  Тиймээс оюутнуудыг татах чадвартай сайн багшийн эрэлд их дээд сургуулиуд гарах бөгөөд гадаадын алдартай эрдэмтдийг урин ажиллуулдаг. Сургуулийнх нь нүүр царай болсон алдартай профессорууд байвал сайн оюутан элсэх анхдагч нөхцөл бүрдэнэ. Авьяаслаг оюутан элсүүлж чадвал мэдээж хэрэг чадварлаг төгсөгчдийг аж үйлдвэрийн салбар луу нийлүүлж чадна гэсэн үг.  Төгсөгчид нь мундаг байвал сургуулийн нэр хүнд өснө. Сургуулийн нэр хүнд өсөхийн хэрээр мөн л сайн оюутнууд уг сургуульд элсэнэ. Ийнхүү сайнаас сайныг төрүүлсэн “сайны тойрог” үүсч бий болно.
          Их дээд сургуулийн Удирдах зөвлөлийн хурал дээр хаанаас, хэн гэдэг сайн профессорийг “агнаж авчрах вэ” гэдэг яриа байнгын сэдэв болж байдаг. Хэн нэг эрдэмтэн судалгааны сайн бүтээл гаргангуут аль нэг их сургуулиас шуудхан л утас цохиж “манай сургуульд багшлаач, манайх танд ийм тийм сайн нөхцөл амлая” гээд л урина.

(Үргэлжлэл бий)

7/11/13

21-р зууны Пакс Монголикаг бүтээх нь


Зууны Мэдээ сонины 2013 оны 7 сарын 10-ны дугаарт
            
Япон, Монголын стратегийн түншлэлийн агуулгыг аюулгүй байдлын салбарын хүрээнд эрэгцүүлж үзье. Өнгөрөгч 3 сарын 30, 31-нд   Япон улсын Ерөнхий сайд Абэ Шинзо 100 гаран дагалдагсдын хамтаар манай улсад айлчилсан билээ. Богино хугацаанд үргэлжилсэн ч 2 улсын найрамдалд өгөөжөө өгсөн айлчлал болсон гэж үзэж байна. Японы ерөнхий сайд Монгол руу мордохоосоо 1 хоногийн өмнө айлчлалын зорилго, ач холбогдлын талаарх өөрийн бодлоо манай 5 томоохон сонинд нийтлүүлсэн юм. Нийтлэлд 2 улсын стратегийн түншлэлийг хэрхэн хөгжүүлэх талаар өөрийн бодож буйгаа Монголын ард түмэнд илэрхийлсэн юм.

            Абэ ерөнхий сайд 2 улсын хамтын ажиллагааны тулгуур болох үндсэн 3 үзэл санааг тодорхойлов:
            2010 онд 2 улс стратегийн түншлэл хөгжүүлэхийг хамтын дипломат зорилго болгон санал нэгтэйгээр тодорхойлсон билээ. Ерөнхий сайд тэрхүү зорилго 3 үзэл санаан дээр суурилан хэрэгжинэ гэж үзжээ. Үүнд 1-д, эрх чөлөө, ардчиллын үзэл санаа, 2-т, энх тайвны үзэл санаа, 3-т, харилцан туслах үзэл санаа юм.
            Энх тайваны үзэл санаа гэдэгт ямар агуулга орох вэ?
            Уг нийтлэлд “Хоёр улс олон улсын хамтын нийгэмлэгт нэг талыг барьсан хүч түрэмгийлсэн хэлбэрээр нөхцөл байдлыг өөрчлөх биш, “хууль дүрмийг дээдлэхийг” илүүтэй чухалчилна” гэсэн нь хүч хэрэглэх улстөрөөс татгалзсан хэрэг юм. Түүний урьдач нөхцөл болгож аюулгүй байдлын салбарт ч хамтын ажиллагааг хөгжүүлнэ хэмээн санал болгожээ. Мөн, зөвхөн 2 улс хооронд төдийгүй, бүс нутгийн хүрээнд, даяаршлын сэдвүүдийн хүрээнд нэгэн ижил үнэт зүйл бүхий хамтрагчид байна гэж тодорхойлсон юм.

Абэгийн саналыг хэрэгжүүлэх арга зам—харилцан ярилцах шаардлага
            Энэхүү саналыг илүү тодорхой агуулгатай болгох үүрэг 2 улсын холбогдох этгээдүүдийн өмнө тавигдаж байна.  Абэгийн дэвшүүлсэн санал нь дээд түвшний байр суурьнаас дэвшүүлсэн илэрхийлэл юм. Тиймээс тодорхой агуулга бүхий үйл ажиллагааны ерөнхий хүрээг тодорхойлохын тулд 2 улсын янз бүрийн түвшний албан тушаалтан, хариуцлагатнуудын дунд олон төрлийн харилцан яриа өрнүүлэх шаардлага зүй ёсоор урган гарч байна.
            Харилцан яриа нь албан ёсны хэлбэрээс албан бус хүртэл өргөн хүрээг хамрах шаардлагатай гэдэг нь ойлгомжтой. Түүний дээр, засгийн газрын хариуцлагатнууд төдийгүй хувийн сектор, иргэд, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн, хэмжээний хувьд том жижиг төдийлөн хамаагүйгээр олон улсын түвшний хурал, зөвлөгөөн зохион байгуулах шаардлагатай нь харагдаж байна.  Энэ нь харилцан ойлголцлыг гүнзгийрүүлэх ач холбогдолтой. Ялангуяа Төрийн Бус Байгууллагын санаачилгаар өрнүүлэх иймэрхүү харилцан яриа нь Засгийн газар хоорондын албан ёсны хэлэлцээг урагшлуулахад дөхөмтэй орчинг бэлдэх төдийгүй иргэний түвшний харилцан ойлголцлыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр болох нь дамжиггүй.
            Тийм харилцан ярианы хувьд, Монгол талын байр суурьнаас харахад ямар төрлийн асуудлууд дэвшүүлж болохыг  дор сийрүүлж үзье. Энэ нь Япон талын холбогдох хүмүүст Монгол талыг ойлгоход зарим талаар тус дөхөм болохуйц санаа байгаасай гэж хүсч байна.
           
Хүч хэрэглэх улстөрөөс ангид байх арга замыг санал болгох нь
            Монгол бол Орос, Хятад гэсэн 2 их гүрний дунд оршдог эх газрын улс билээ. Харин Япон нь АНУ, Орос, Хятад гэсэн 3 их гүрэнтэй хиллэдэг далайн улс. Энэхүү геополитикийн орчины зүгээс үзвэл аюулгүй байдлын хувьд 2 улс маань төстэй нөхцөл дунд байдаг гэж хэлж болно. Мөн 2 улсад адилхан байдаг онцлог гэвэл 1-д, цөмийн зэвсэггүй статус, 2-т, их гүрнүүдийн эсрэг хүч хэрэглэсэн үйл ажиллагаа явуулах нь бодит байдалд үл нийцэх хязгаарлалттай байдал юм.
            Тэдгээр адил төстэй нөхцлүүдийг тооцож үзвэл 2 улс хоорондын стратегийн хамтын ажиллагааны ерөнхий дүр зургийг төсөөлөхөд хялбар болно. Хоёр улс энх тайван, тогтвортой, тасралтгүй үргэлжилсэн олон улсын хамтын ажиллагааны орчинг бүтээхийн төлөө ажиллах нь дипломат бодлогын хувьд хамгийн хүчтэй зэвсэг болох боломжтой.  Өөрөөр хэлбэл, Preventive Diplomacy буюу урьдчилан сэргийлэх дипломат бодлого явуулах нь эн тэргүүний зорилт болох учиртай.

21-р зууны Пакс Монголика
            Чингис хаан тухайн цагийн Евроазийн эх газарт хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулсан нь хүн төрөлхтний түүхнээ анх удаа Дэлхийн Нэгдсэн Улсыг бүтээсэн үйл явдал болсон билээ. Тэр агуу эзэнт гүрний нөлөөгөөр бүтсэн энх тайван ертөнцийг Pax Mongolica буюу Монголын Энх Тайван хэмээн даян дэлхийд нэрлэсээр ирсэн юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн нийт эх газрын 30 хувийг хамарч, тухайн үедээ 100 гаран сая байсан дэлхийн хүн төрөлхтөнд энх тайвнаар зэрэгцэн орших боломжийг олгосон тэрхүү систем дор хаяж 160 гаран жил үргэлжилсэн түүхтэй.  Энэ хугацаанд дэлхийн хүн төрөлхтний соёл, худалдаа, технологи, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа урьд өмнө байгаагүйгээр эрчимжин хөгжжээ.
Пакс Монголикагийн гол онцлог нь аюулгүй байдлын талаарх мэдээллийг төвлөрсөн хэлбэрээр цуглуулж боловсруулж чаддагт байжээ. Тийм ч учраас Пакс Монголикагийн үеийн монгол төр урьдчилан сэргийлэх дипломат бодлогыг цаг ямагт авч хэрэгжүүлж байсан юм. Цэргийн хүч хэрэглэх нь хамгийн сүүлчийн шатны арга хэмжээ байсан гэдгийг түүхийн баримт гэрчилдэг. Энэхүү түүхэн үнэн нь өнөөгийн аюулгүй байдлын бодлогын хувьд ч хамгийн үр дүнтэй хандлага юу байж болох талаар зохих сургамж болж байдаг гэж хэлж болно.
            Орчин цагийн Монгол улс 3-хан сая хүнтэй жижиг улс. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр Японоос бараг 4 дахин илүү.  Нийт нутгийн 70 хувь нь уулархаг бүсд хамаарах Японы цувраа арлуудад 120 гаран сая  хүн суудаг.
            Хоёр улсын аюулгүй байдлын хамгийн том сэдэв бол улсынхаа нутаг дэвсгэрийн эргэн тойрны олон улсын орчинг тасралтгүй тогтвортой байлгах явдал мөн. Түүний тулд цаг ямагт эрэл хайгуул хийж байх шаардлагатай.
            Буурал түүхийн нугачаанд хуримтлуулсан Монголчуудын  гадаад бодлогын мэдлэг, туршлага Япончуудын хувьд ч тус нэмэр болох учиртай. Аюулгүй байдлын сэдвээр Улаанбаатар хотноо 2 улсын мэдлэг, туршлага бүхий мэргэжилтнүүдийн дунд бүтээлч харилцан яриа өрнүүлэх нээлттэй талбарыг бэлдэж зохион байгуулах хэрэгцээ гарч ирж байна. Тэрхүү талбарт 2 улсын хариуцлагатан, мэргэжилтнүүд төдийгүй, 3 их гүрний холбогдох хүмүүс, Энэтхэг, Вьетнам, Өмнөд Хойд Солонгосын димпломат харилцааны мэргэжилтнүүд уригдан илтгэгчээр оролцвол бүр илүү үр өгөөжтэй арга хэмжээ болох биз ээ.
            Тийм төрлийн харилцан ярианы талбарыг бэлдэх нь Пакс Монголикагийн орчин үеийн хувилбарыг бүтээхтэй ч холбогдоно. Энэ нь Япон, Монголын стратегийн түншлэлийн хөгжлийн түлхэх хүч болж, улмаар ирээдүйн Номхон далай, Азийн бүс нутгийн энх тайванч шинжийг тодорхойлох нэгэн суурь болно гэж найдаж байна.  


8/6/12

Авилгын харанхуйд үүрийн гэгээ татав уу

Авилга гэдэг үзэгдэлтэй бид нэг л мэдэхэд ижил дасал болж орхиж. Энэ хорт мангас манай нийгэмд тун хүчтэй нэвчээд буй. Найман нэрийн барааны дэлгүүр, хиамны үйлдвэрийн зөвшөөрөл авах, сунгах зэргээс эхлээд ер бүх л төрлийн ажил хөөцөлдөхөд, за тэгээд засгаас зарлах тендер гэвэл заавал авилга атгуулна. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхай эрчимжсэнээс болж засаг мөнгөжихийн хэрээр авилгын хэмжээ, хүрээ хамаагүй том болж хувирчээ. Авилга байдаг гэдгийг үгүйсгэх хүн манай улсад ганц ч байхгүй. Найман нэрийн дэлгүүр, дунд сургуулийн багш, эмч нарт атгуулдаг хэдэн бор төгрөг, набоор энэ тэр бол юу ч биш, хэдэн зуун мянга, сая доллараар хэмжигдэх болжээ.

Хамгийн их авилга эргэлддэг газар  улстөрийн салбар болсон мэт. Сонгуульд орох эрхээ намаасаа мөнгөөр худалдаж авна. Сонгуулийн нэг тойрогт гарах сурталчилгааны зардлыг тооцох нэгж тэрбум төгрөг болж өсчээ. Хүмүүсийнх нь дундаж цалинтай харьцуулахад байж боломгүй том тоо. Мөнгөгүй хүн сонгуульд оролцох боломжгүй. Төрд насаараа ажилласан улсууд хамгийн баян байдаг, хахуулийг ихээр өгдөг компани огцом баяждаг жишиг бол манай өнөөгийн бодит байдал юм.

Авилга гэдэг угтаа хүн төрөлхтний хамгийн хөнөөлт дайсны нэг юм. Энэ хорлонт дайсан хэзээ үүсч бүрэлдэв? Эрт нэгэн цагт Ромын эзэнт гүрэн гэж айхтар хүчтэй төрт улс байжээ. Тэр улсын ард иргэд ихээ халуун цустай, цөс ихтэй амбицлаг хүмүүс байсан нь тэгж мандан бадрахын үндэс болсон гэж судлаачид үздэг. Харин, тэр хүчирхэг гүрэн авилга гэгч хорт мангаст идэгдсэнээс болж мөхсөн юм. Авилгад идэгдсэн тэрхүү хүчирхэг гүрнийг хорт муу аюулаас салгаж цэвэрлэсэн нь бидний өвөг дээдэс Хүн гүрэн ажээ. Европчуудын дунд Аттилагийн стратегийн тухай ном одоо ч алдартай. Дэлхийн талыг эзэлсэн Монголын эзэнт гүрний нуран унасан шалтгаан бас л авилгатай холбоотой.

Авилгаас салаагүй цагт хөгжил дэвшлийн тухай санасны ч гарз. Манайд харин сүүлийн жилүүдэд энэ тухай сүрхий ярьж, ганц хоёр авилгачийг шийтгэдэг болж байгаа нь асар том дэвшил юм. Монголын ард түмэн оюун ухааны хувьд том дэвшилд хүрч байна гэсэн үг. Хөгжил гэдэг чухамдаа ийм л дэвшлээс эхэлдэг. Түүх гэдэг  чухамдаа хүний оюун ухаанд гарч буй ийм төрлийн процессийг хэлдэг болохоос зүгээр нэг үйл явдлын он дарааллын бичиг биш.
Хэдэн жилийн өмнө гаалийн хэмээх Баатрын хэрэг илэрсэн нь анхны томоохон авилгын хэрэг байв. Дараа нь банк цөлмөсөн хэд хэдэн хэрэг гарсан нь бас л авилгын хэрэг юм. Сураг ажиг нь гарч байснаа чимээгүй болж одсон авилгын хэргүүд ч олон. Харин, энэ удаад хорт үзэгдлийн үрийг Монголын улстөрд маш хүчтэй үндэслүүлж ургуулсан гол эзэн гэгддэг гурав дахь ерөнхийлөгчийн хэргийг шийдлээ. Энэ бол чухамдаа авилга гэгч хөнөөлт дайсан, бас шашин гэгч хар тамхинд гүн автсан харанхуй нийгэмд гэрэл гэгээ сацрахын горьдлого төрүүлсэн түүхэн үйл явдал боллоо.

Гэвч, авилгатай тэмцэхэд саад болохыг санаархаж буй хувь хүмүүс, нам бүлэглэл, хөдөлгөөн мэр сэр байгаа бололтой. Муу ч, сайн ч төрт нэгэн улсын институц ажиллаад дуулиант хэргийг зоригтой шийдэн том алхам хийлээ. Ардчилсан нийгэмд хүмүүс янз бүрийн саналтай байж, түүнийгээ чөлөөтэй илэрхийлж болноо. Гэхдээ, авилгатай хийх тэмцлийг системтэйгээр, зохион байгуулалттайгаар эсрэгцэн тэмцэлдэх эрх хэнбугайд ч, ямар ч байгууллага, бүлэглэлд байх учиргүй.

Сүүлийн хорин жилд хүчээ авч соёолж ирсэн авилга гэгчтэй хийсэн тэмцэл арайхийн үр дүнд хүрч эхэлсэн энэ эгзэгтэй цагт илүү оновчтой бодлого явуулж, авилгын  уг үндсийг үтэр түргэн устгах тэмцлийн эрчийг улам чангаруулах бодит шаардлага байна. Үүний тулд авилгын эсрэг Үндэсний гэрээнд бүх нам, улстөрийн хүчнийг нэгтгэн ам өчгийг нь авах хэрэгтэй. Авилга гэгч зөвхөн Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний намбар ван дайсан болсон энэхүү хорт дайснаас салахын тулд монголчууд бүгдээрээ хүч, оюунаа нэгтгэх шаардлагатай байна. Үүний тулд Авилгатай тэмцэх Үндэсний Зөвшилцлийг зарлаж түүнд хамгийн түрүүнд улстөрийн намуудыг татан оролцуулах нь зүйтэй. Ямар ч тохиолдолд аль нэг улстөрийн нам авилгатай хийх тэмцлийн эсрэг элдвээр дуу хоолой гаргадаг явдлыг бүрэн зогсоох учиртай. Хэрвээ, ийм зөвшилцөлд нэгдэхгүй байр суурьтай улстөрийн нам байвал хүн төрөлхтний эсрэг гэмт хэргийг дэмжсэн хэргээр шууд татан буулгаж, зохих шийтгэлийг олговол зохино. Гаалийн Баатар авилга авсныгаа намынхаа төлөө хийсэн гэж хээв нэг өчсөн гэдэг. Авилгыг өөгшүүлдэг нам байсан цагт Монголын ард түмэн хэзээ ч өөдлөхгүй.

Гүрж улс авилгатай хийсэн тэмцэлдээ чамгүй амжилт олсныг дэлхийд сайн жишээнд тооцож байна. 100 мянган доллараас дээш хөрөнгөтэй этгээдийг тэрхүү мөнгөө шударга хөдөлмөрөөр олсноо батал, чадахгүй бол Ард түмний нэгдсэн дансанд мөнгөө 6 сарын дотор тушаа, тэгвэл өршөөнө, үгүй бол зохих шийтгэлийг олгож 7-оос дээш жил хорих ял оноох замаар асуудлыг шийджээ. Үүнийгээ Авилгын өршөөлийн хууль гэж нэрлэсэн байна. Энэ мэт сайн жишээг судалж авилгыг устгах тэмцлийг хурдасгах хэрэгтэй.

Энэ цагт авилгын эсрэг хийж буй тэмцэл Монгол улс хөгжиж дэвжихийн эхний том алхам болно. Энэ ололт Монголын олон зуун мянган энгийн ард иргэдээс авахуулаад шударга сэхээтнүүд эх орондоо ажиллаж амьдрах итгэл, сэтгэлийн хүч бэлэглэнэ.

4/18/11

Хувьсгал гэдэг нийгмийг эмчлэх багаж

Хувьсгал гэхлээр манайхан халзан толгойтой Ленин багшийг Сүх жанжинтайгаа хамт толгойдоо дүрслээд, олон хүний амь нас хөнөөсөн айхавтар дайн байлдааны тухай санаандаа дүрсэлж “аллергитээд” байдаг шиг. 21 жилийн өмнөх Ардчилсан хувьсгал гэхлээр бас л үймээн шуугиан, өлсгөлөн тэмцэл зарласан үйл явдал болсон. Гэвч хувьсгал гэдэг бидний төсөөллөөс арайхан өөр ойлголт юм байна.

Хувьсгал гэдэг ерөнхийдөө аливаа зүйл нэг төлөвөөс нөгөө төлөвт огцом шилжихийг заасан утгатай үг боловч одоо үед голдуу улстөрийн нэг тогтолцооноос нөгөөд чанарын эрс өөрчлөлт хийж шилжихийг ийн нэрлэж ойлгох болжээ. Эх үг нь Револьюүшн гэх латин гаралтай үг агаад “эргэлт, эргэлт хийж өөрчлөгдөх” гэсэн утгатай. Улстөрийн хувьсгалаас гадна аж үйлдвэрийн хувьсгал, энергийн хувьсгал, электроникийн хувьсгал гээд олон төрлийн хувьсгалыг бидний өнгөрсөн цагийн түүх дамжин иржээ. Орчин үед мэдлэгийн хувьсгал, даяаршлын хувьсгал явагдаж, сүүлдээ энэ хоёр нийлээд даяаршсан мэдлэгийн хувьсгал ид явагдаж байна гэж энэ дэлхийн мэргэд онолдож байна.

Улстөрийн хувьсгал жинхэнэ утгаараа явагдвал эдийнзасаг, хууль, соёл, шашин, мэдлэгийн салбар, урлаг, хэл, ёс заншил гээд нийхэм, эдийнзасгийн бүхий л хүрээг хамрах тул Түгээмэл Хувьсгал гэж ерөнхийлөн нэрлэж тэр нь улмаар цааш нарийсч задраад эдийнзасгийн хувьсгал, соёлын хувьсгал, тэр бүү хэл хүний хувьсгал гэх мэт нэр томъёонууд гарч ирсэн байдаг. Капиталист нийгэмд капиталийн эздийн оронд хувьцаат компанийн удирдлагууд давамгайлах үүрэг гүйцэтгэх болсоноор капитализм чанарын хувьд том өөрчлөгдсөн гэх Burnham-ийн “Менежерийн Хувьсгал”-ын онол бол эдийнзасгийн хувьсгалын жишээ. Хятадын коммунистууд ард олныхоо бодол сэтгэлгээнд хувсгал хийхийг (хүний хувьсгал) зорин их бужигнаан өрнүүлсэн нь алдарт Соёлын Их Хувьсгал гэж түүхнээ нэрлэгдсэн үйл явдал. Эдгээр нь өргөн утгаараа Нийгмийн Түгээмэл Хувьсгалын тухайн хувилбарууд.

Дэлхийд хамгийн алдартай Түгээмэл Хувьсгал бол 1789 оны Францийн хувьсгал. Мэдлэг, Оюун, Улстөр, Эдийнзасаг, Нийгмийг бүхэлд нь хамарсан маш өргөн хүрээтэй хувьсгал болжээ. Хүн төрөлхтний оюуны хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулснаараа Францийн хувьсгал түүхнээ тов тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн юм. Францийн хувьсгалаас өмнө Англид 1600-аад онуудад хэд хэдэн хувьсгал өрнөсөн байдаг. Цаашилбал Америкийн Тусгаар Тогтнолын Хувьсгал, Оросын хэд хэдэн хувьсгал, Мексикийн хувьсгал, Хятадын хувьсгалууд гээд тоочих юм бол тун урт жагсаалт гарна.

Түүхээс харахад өнөөгийн өндөр хөгжилтэй томоохон гүрнүүд хувьсгалыг илүү хиймтгий байдаг нь харагдана. Хувьсгалыг сайн хийснээрээ тэд илүү хөгжөө юү гэмээр. Франц улс гэхэд 4 хувьсгал хийж 5 Бүгд Найрамдах Төрийг байгуулсан гэх мөртөө бас болоогүй удахгүй дахиад ч хувьсгалжихгүй бол болохгүй нь гэцгээж байна. Сүүлийн үед сүрхий хурдтай хөгжиж дэлхийн анхааралд байгаа Өмнөд Солонгос улс харьцангуй богино хугацаанд 5 ч хувьсгал хийгээд амжсан бөгөөд өнөөдөр 6 дахь Репаблик буюу Бүгд Найрамдах Төр нь ажиллаж байна. Ердөө 50-иадхан жилийн дотор дахин дахин хувьсгал хийж 6 төрийн нүүр үзнэ гэхлээр хөгжил цэцэглэлт рүү тэмүүлсэн ямар их эрч хүчтэй үндэстэн бэ гэж Өмнөд Солонгосуудаар бахархах сэтгэл төрнө.

Ерөнхийдөө нийгмийн хувьсгалыг тухайн цагийн томоохон бодогч, нийгмийн зүтгэлтнүүд цаад үзэл санааг нь томъёолж хувьсгалыг өрнүүлж тавьсан зорилтоо амжилттай хэрэгжүүлсэн байх нь харагдана. Алдарт Францийн хувьсгалын эцэг хэмээн алдаршсан Жан Жак Рүсо ардчилалын онолын үндсийг анхлан томъёолж гаргаад улмаар хувьсгалын үйл явцыг загварчилсан байна.

Монголчуудыг өнгөрсөн зуунд үндсэндээ 3 том хувьсгал хийсэн гэдэг. 1911 оны тусгаар тогтнолын хувьсгал, 1921 оны гадны түрэмгийлэгчдээс салах хувьсгал, тэгээд 90 оны ардчилсан хувьсгал. Эдгээр хувисгалууд нь бүгд гадны хүчин зүйлийн нөлөө хүчтэй байжээ. 11 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд Хятадын дотоод хямрал нөлөөлж, монголын томоохон ноёд гол үйл ажиллагааг удирдан тусгаар тогтнолоо зарлажээ. 21 оны хувисгал нь Октябрийн хувисгалын шууд тусгал байсан юм. Барон Унгерн Монголын нутгаар дамжин зугатаж ирээгүйсэн бол юу болох байсныг хэн ч хэлж мэдэхгүй. 90 оны хувисгал бол социалист дэглэм нуран унаж зүүн европийн соц улсууд бужигнаад эхэлчихсэн хойно тэр давалгаанаар болсон үйл хэрэг. Хамаг ажиллагааг нь шууд удирдаж байсан Москва хайхрахаа болисон учраас л МАХН-ын хүч суларч бууж өгсөн юм. Ингэж ардчилсан хувисгал өрнөсөн.

Монголчуудын хувьсгалын түүх үүгээр дуусахгүй. Ардын хувьсгалаас хойшхи жилүүдэд тайван замаар хэдэн хэдэн хувьсгал амжилттай хийснийг тэмдэглэх нь зүйтэй. Соц гэгдсэн он жилүүдэд ард нийтээрээ 100 хувь бичиг үсэгт тайлагдах хөдөлгөөн амжилттай өрнөж Юнеско-гийн тусгай шагнал хүртэв. Соёлын довтолгооныг өрнүүлж иргэншиж соёлжихын эх суурийг амжилттай тавив. Нэгдэлжих хөдөлгөөнийг өргөн далайцтай өрнүүлсэн нь хөдөлмөрийн хуваарилалтыг анхлан бий болгосноороо түүхэн хувьсгалч ач холбогдолтой үйл явдал болжээ. 60 онд үндсэн хуулиа шинэчилж аж үйлдвэржилтийн хувьсгалыг эхлүүлэв. Ийнхүү сөнөхийн ирмэгт байсан үндэстэн хот байгуулж иргэншиж, хөдөлмөрийн хуваарилалтад орж, аж үйлдвэрийг хөгжүүлж эхэлснээр мэдлэг, боловсролын хэрэгцээг бий болгож боловсролын тогтолцоогоо үүсгэж хөгжүүлэв. Үүнийг даган домогийн аман зохиол, шашин, феодализмын нэр томъёоноос өөр үгсийн сангүй байсан монгол хэл орос хэлний нөлөөгөөр шинжлэх ухаан, технологийн нэр томъёогоор арвижсан нь томоохон мэдлэгийн хувьсгал өрнөсөн хэрэг мөн.

Тиймээс Монголчууд бид чинь яггүй хувьсгалч ард түмэн. Аргагүй л, найман зууны тэртээд дэлхийн хэргийг шийдэж явсан үндэстэн юм даа. Өнөөгийн Монголын хөгжил дэвшил өнгөрсөн зуунд хийсэн тэр олон хувьсгалуудын үрдүн гэж хэлж болохоор ажээ.

Дэлхийн болоод Монголын хувьсгалуудийн түүхийг эргүүлж тойруулан харж байхад хувьсгал гэдэг уул язгуураасаа бол аливаа нийгэмд бугшиж буй болсон идээ бээр, халдварт өвчнийг анагаадаг эмчилгээ ажээ. Хувьсгалыг зөв өрнүүлж хийж чадсан цөөхөн улс үндэстэн л өнөөгийн дэлхий дээр өндөр хөгжилтэй орон болцгоож. Хувьсгалыг өндөр мэдлэгтэй, эрдэмтэй, улс үндэстнийхээ төлөө гэсэн халуун эрмэлзэлтэй, алсын хараатай томоохон бодлоготнууд хийдэг байна. Хөгжилтэй орнуудад өрнөсөн хувьсгалыг судлахад томоохон бодлоготнууд өнөөдрийн манай нийгэмд бий болсонтой ижил олон бузар булай асуудлаас ангижрах арга замыг нарийн тооцоолж, ард нийтээрээ сайн сайхан амьдрах гэрэлт ирээдүйг зохиомжлон гаргадаг байна.

Өнгөрсөн 20 жилд бий болсон нийгмийн ялзрал, худалч хулгайч нарт баригдсан төрийн доройтол өнөөгийн биднийг хувьсгал хийж тэрхүү бохир заваан нийгмийн өвчнөөсөө салахыг шаардаж байна. Ардчилалаар замнасан түүхээ эргэн нэг харж юуг алдаж, юуг олсноо цэгнэж, түүхэндээ анх удаагаа гадны нөлөөллийн дор биш, өөрсдийн оюун бодлын хүчээр хувьсгал хийж ирээдүйгээ шийдэх түүхэн боломж иржээ. Гартаа олдсон боломжийг алдалгүйгээр, түүнийг “чулуу болгох” л чухал. Ингэж чадах эсэх нь Монголоо гэсэн халуун сэтгэлтэй, мэдлэгтэй монгол хүмүүсийн оюун бодол, чин зоригоос шууд хамаарна.

Нийгэмд Хувьсгал хэрэгтэй болсон энэ цагт Ху нам “хувьсгалтаасаа” татгалзах нь юуны учир вэ гэж эрхгүй бодогдоно. Нийгэмд мэдлэгийн үнэ цэнэ огт үгүй болж, оюуны хоосрол газар авч, авилга—хулгай хавтгайрсанаас баян хоосоны ялгаа ихэсч, хямралт байдал гүнзгийрсээр буйг эрхбиш сэрэлээрээ мэдэрч хувьсгал өрнөж хулгай хийх эрх мэдлээ алдахаас болгоомжлон “ху” үсэг орсон бүх үгийг монгол хэлний үгийн сангаас хасч олны сэтгэлийг засах гэв үү? Тэдний энэ болгоомжлолоос үл хамааран тэгэхээс тэгэх гэсэн мэт хувьсгалын тухай сэдэв олны дунд ам дамжин түгсээр л байх бололтой.

Хувьсгал гэдэг нийгмийн халдварт өвчнийг анагаах эм, ондоо үгээр хэлбэл нийгмийг засварлах багаж, бүр тодруулбал хувьсгал гэдэг чинь хулгайч дээрэмчдээс салах арга зам гэлтэй. Гагцхүү түүнийг зөв онол, мэдлэг дээр тулгуурлан зөв замаар хийх нь чухал. Шинэ цагийн шинэ Монголыг бүтээхийн тулд олон түмний оюуныг гэгээрүүлсэн Мэдлэгийн Түгээмэл хувьсгалыг өрнүүлээсэй. Үндэстэн даяараа зөвшилцөлд хүрэх замаар өнөөдрийг хүртэл нийгэмд буй болсон бугшмал өвчнөөс салах цор ганц зам бол гагцхүү хувьсгал ажээ.