4/19/17

Олон улсын харилцаанд худал хэлэх стратеги байдаг

Зууны мэдээ сонин, 2017.04.19

Ярилцсан Х.МОНГОЛХАТАН
ШУТИСийн Нээлттэй инновацийн төвийн захирал 
Ц.Буянцогтоотой ярилцлаа.
-Сүүлийн үед олон улсын тавцан дээр ямархуу нөхцөл байдал үүсээд байна вэ? Дайн болох гээд байгаа ч юм шиг, ер нь л түгшүүртэй мэдээ их гарч байна. Та дэлхийн геополитикийн нөхцөл байдлын талаар ямар бодолтой явдаг вэ?
-Сүүлийн үед дэлхийн геополитикийн нөхцөл байдал хүчтэй өөрчлөгдөж байна. Тодорхойгүй нөхцөл байдал ихсэж, терроризм, цагаачлалын асуудал хурцдаж, олон улсын байдал тогтворгүй болж байгааг 1930-аад оны үетэй адилтгаж үзэж байна.
Дэлхий дээр 200 орчим тусгаар улс бий. Тэдгээрийн дотор эдийн  засаг, цэрэг, шинжлэх ухаан, технологи гээд бүхий л талаараа тэргүүлдэг өндөр хөгжилтэй орнууд байдаг. Түүнээс гадна дэлхийн тавцан дээрх тоглоомын дүрмийг тодорхойлоход голлох үүрэгтэй ноёлогч улс гэж байдаг. Энэ бол дэлхийн түүхийн явцад оршиж ирсэн бодит үнэн.
1200-1500 онд Их Монголын эзэнт гүрэн дэлхийд ноёлогч улс байв. 1500-аад оноос далайн байлдан дагуулалт эхэлж, Испани, Португал, Франц, Англи гэх мэт улсууд дэлхий даяар колоничлолын бодлого явуулж, 1900-аад оны эхэн хүртэл ээлжлэн ноёлогч улсын суурийг эзэлж ирсэн түүхтэй.
Дэлхийн түүх бүхэлдээ дайны түүх байж ирсэн гэхэд буруудахгүй. Хүн гэдэг амьтан байгалиасаа түрэмгий шинжийг агуулж төрдөг, бие биедээ чоно мэт байдаг тухай эрдэмтэд тэмдэглэсэн байдаг. Тийм учраас хүнээр удирдуулсан улсууд ч хоорондоо мөнхийн өрсөлдөөн, түрэмгийлэл өрнүүлж байдаг.
Дэлхийн 1, 2-р дайн бол мөнөөх ноёлогч байр суурийн төлөөх дайн байсан гэж болно. Д2Д-ны дараагаар Ялтын гэрээгээр тогтсон дэг журам өнөөг хүртэл үргэлжилж ирлээ. 1945 онд НҮБ шинэчлэгдэн байгуулагдаж, дэлхий нийтийн асуудлыг зохицуулах үүрэг хүлээж ирсэн.
Д2Д-ы дараа дэлхий ертөнц бүхэлдээ хүйтэн дайны гэх үе рүү шилжиж, бие биедээ эрс дайсагнасан 2 туйлд хуваагдсан юм. Энэ байдал 1991 онд ЗХУ аяндаа нуран унаснаар дуусгавар болж, АНУ гэх ганц ноёлогч улс бүхий эрин үе рүү шилжсэн юм.
2008 оны дэлхийн эдийн засгийн хямралыг олон улсын геополитикт эргэлтийн шинжтэй өөрчлөлт авчирсан онцгой жил болсон гэж зарим судлаач үздэг. Учир нь энэ хямралаар дэлхийн ноёлогч улс АНУ-ын байр суурь муудаж, ялангуяа эдийн засгийн хувьд ихээхэн суларсан. Харин, нөгөө талд Хятад улс эдийн засгийн хувьд хүчирхэгжин гарч ирсэн. АНУ эдийн засгийн хямралд өртөж хүнд байдалд орж байхад, Хятадын эдийн засаг 10 гаран хувиар өсөж, дэлхийн 2 дахь том эдийн засаг болон хүчирхэгжин гарч ирсэн.
Тиймээс, 2008 оноос хойших үеийг дэлхий буцаад хоёр туйлт болсон үе гэж зарим хүн хэлдэг. Гэхдээ, энэ бол зөвхөн эдийн засгийн хүчин чадал талаас авч үзсэн байр суурь. Хэдийгээр АНУ эдийн засгийн хувьд өмнөхөөсөө суларсан ч гэлээ, цэргийн болон бусад талаараа хүчтэй хэвээрээ байгаа. Түүнтэй харьцуулахад Хятад улс цэргийн хүчин чадал, олон улсын харилцааны тоглоомын дүрэмд үзүүлэх нөлөөгөөрөө хараахан Америктай эн дүйцэх түвшинд очоогүй байна. Гэхдээ тэдэнд дэлхийн ноёлогч улс болж, АНУ-тай дүйцэж очин, дэлхийг хуваан хяналтдаа оруулах амбиц дүүрэн буй.
2008-2016 онд АНУ-ын ерөнхийлөгч байсан Барак Обама “АНУ дэлхийн цагдаагийн үүрэг гүйцэтгэхгүй” хэмээн мэдэгдэж байсан нь Америкийн үнэмлэхүй ноёрхогч байр суурь суларсаны илрэл мөн биз ээ. Обамагийн гадаад бодлого ихээхэн аядуу зөөлөн байж ирснийг зарим хүн “маш сул бодлого явуулсан” гэж шүүмжилдэг.
Обамагийн үед гарсан нэг томоохон эргэлт бол АНУ-ын зүгээс Ойрх Дорнодын талаар явуулах бодлого эрс өөрчлөгдсөн явдал юм. Дэлхийн геополитикт энергийн бодлого томоохон байр суурь эзэлж ирсэн түүхтэй. Дэлхийн газрын тосны нөөц хязгаарлагдмал, магадгүй 2050 он гэхэд дэлхий даяар энергийн хомсдолд орж болзошгүй гэх үзэл давамгайлж байв. Жишээлбэл АНУ-ын газрын тосны нөөц 2016 он гэхэд дуусна гэх маягийн таамаглал ч байв.
Гэтэл, сүүлийн жилүүдэд Америкт занар олборлох технологи хөгжиж, газрын тосноос ялгаагүй өртөгөөр олборлож чаддаг болсноор АНУ дэлхийд энергийн хамгийн их нөөцтэй улс болон хувирсан юм. Ийнхүү сүүлийн 100-аад жил АНУ-ын гадаадын бодлогын цөм байж ирсэн Ойрх Дорнодын бүс нутгийн ач холбогдол багассан нь гэнэтийн өөрчлөлтийг авчирсан юм.
За энэ мэт томоохон өөрчлөлтүүд дэлхийн геополитикт гарч байна. Хамгийн сүүлд 2016 оны АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгууль бас ихээхэн дуулиан дагууллаа. Сонгуулийн кампанит ажил өөрөө ихээхэн анхаарал татсан, урьд өмнө байгаагүй сюрпризээр дүүрэн, дэлхийн хүн ардыг гайхашруулсан онцгой үйл явдлаар дүүрэн байлаа. Үр дүнд нь Трамп хэмээх ихээхэн өвөрмөц, сонирхолтой гэмээр зан төрхтэй ерөнхийлөгч төрөн гарч ирж, 7 хоног бүр сюрприз барьсан үйл явдлууд тасралтгүй өрнөж байна.
Трамп Обамагийн бодлогыг эрс буруушааж байгаагийн дээр АНУ-ын уламжлалт бодлогыг ч нэлээд өөрчлөх шинжтэй. Тэрээр эдийн засгийн глобализмийн эсрэг бодлого явуулна гэдгээ зарлаад байгаа. Чөлөөт худалдааны гэрээг өөрчилж, улс бүртэй тулж гэрээ хэлцэл хийнэ гэсэн байр суурьтай.
Товчхон хэлбэл Д2Д-аас хойш явж ирсэн дэг журам өөрчлөгдөх шилжилтийн үе дээр явж байна гэж хэлж болохоор байна.
-АНУ Хойд Солонгостой дайн зарлах уу? Энэ Хойд Солонгос ер нь ямар учиртай улс вэ?
-АНУ-ын зүгээс Ойрх Дорнод, Европ, Украйн гэхчлэн дэлхийн өөр бүс нутгуудын бодлого дээрээ төвлөрөн завгүй байх хойгуур Хойд Солонгос цөмийн зэвсгийн хөтөлбөр идэвхтэй хэрэгжүүлж, өнөөгийн аюултай түвшинд хүрч амжсан гэж үзэх нь бий.
Японы аюулгүй байдлын салбарын талаар судалгаа хийдэг нэг эрдэмтний ярьснаар бол арай өөр шалтгаан ч байж болох юм. Тэр судлаачийн хэлснээр бол 2003 оны үед Япон, Хойд Солонгос улс хоёрын хооронд байгуулсан эвлэрэлийн гэрээг АНУ-ын зүгээс зориудаар зогсоож харилцааг таслуулсан байх магадлалтай юм байна. Учир нь хэрвээ тэрхүү гэрээг хэрэгжүүлээд явбал Солонгосын Хойгт Японы нөлөө ихсэж, улмаар тэр нь АНУ-ын эрх ашигт харшилж болзошгүй гэх болгоомжлолоос үүдэн тэрхүү гэрээг зориудаар таслан зогсоосон байж магадгүй юм байна. Энэ бол ортой үндэслэл. Өмнөд Солонгос улс ерөнхийдөө Японтой төстэй, хоёр улсын эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ихээхэн өргөн хүрээнд явагддагийг бид мэднэ.
Юутай ч өнөөдөр Хойд Солонгос цөмийн зэвсэгтэй улс болж чаджээ. Тэр улс өөрийн сонгосон зам дээр итгэлтэй зогсож байна. Хуучин Зөвлөлт лагерийн улсуудаас ганцаараа үлдлээ. Өөрсөндөө итгэлтэй байж, бусдын нөлөөнд автахгүй байхын тулд янз бүрийн арга тактик хэрэглэж, төр улсаа гадны нөлөөнөөс хамгаалахаар зүтгэж буйг нь харахад нэг талаас хүндэлмээр ч юм шиг. Мэдээж бидний зүгээс харахад ойлгомжгүй, шүүмжлүүштэй зүйл маш их бий. Гэхдээ, тэд өөрийн асуудлыг бие даан шийдэх эрхтэй тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улс юм.
Трамп Хойд Солонгосын талаар хатуухан бодлого барина гэдгээ удаа дараа илэрхийлээд байна. Энэ бодлогоо хэрэгжүүлэхэд Хятад улсыг хамтран ажиллахыг уриалсан. Сая Хятадын дарга Ши Жинпинтэй хийсэн дээд хэмжээний уулзалтаараа нэлээн томоохон стратегийн нүүдэл хийж, Хойдын асуудал дээр хамтран ажиллахыг үндсэндээ “тулгасан” бололтой юм. Ши Жинпинийг хүлээж авсан анхны өдрийн оройн зоог барьж байхдаа Сири рүү пуужингаар харваснаа мэдэгдэж сюрприз барилаа. Гаднаас нь харахад энэ хоёрын уулзалт тийм ч амжилттай болсонгүй гэж ажиглагчид үзэж байна. Ялангуяа Ши Жинпиний хувьд нэлээд дарамттай уулзалт болсон шинжтэй. Гэвч, тэд Хойдын асуудлаар нягт хамтран ажиллахаар тохиролцсон бололтой.
Дайн болох эсэх талаар гэвэл тийм ч амархан дайн хийгээд унахгүй биз ээ. Хойд Солонгос хэдийгээр эдийн засгийн хөгжлөөр тааруу, буурай улс боловч тэд цөмийн зэвсэгтэй. Байнга цэрэг, дайны бэлтгэл хийж байдаг. Тийм ч амар ялагдахгүй.
Сая өвөг эцгийнхээ 105 насны ойгоор пуужингийн туршилт хийсэн нь амжилтгүй болсон байна. АНУ кибер халдлага хийх замаар туршилтыг амжилтгүй болгож чадлаа гэсэн нэг таамаг явж байхад, Хойдууд өөрсдөө зориуд амжилтгүй болгосон байж магадгүй гэх бас нэг таамаг явж байна.
Хойд Солонгосын үйлдлийг ажиглаж байхад тэд яав ч тэнэг, бодлогогүй нөхдүүд биш, харин ч геополитикийн стратегийн онол практикийг мэддэг, үйлдэл бүрээ олон талаас нь бодож байж бодлогоо гаргадаг, хэрэгжүүлдэг юм биш үү гэж бодогдохоор байгаа юм. Манайхан тэдний тэрхүү сэтгэлгээг судалж үзэхэд илүүдэхгүй л болов уу.
-Хятад, Хойд Солонгосын хооронд ямар харилцаа, ямар эрх ашиг байна вэ?
-Хойд Солонгос, Хятад хоёр бол уламжлалаараа их сайн харилцаатай явж ирсэн улсууд. Солонгосын дайнд нэг тал болж дайтаж байсан түүхтэй. Худалдаа, эдийн засгийн талаар идэвхтэй харилцаатай. Хойд Солонгосын эдийн засагт Хятад томоохон байр суурьтай гэж болно.
Энэ залуу ерөнхийлөгчийн үеэс хоёр улсын харилцаанд бага зэрэг хөндийвтөр харилцаа ажиглагдаж ирсэн юм. Түүний учрыг янз бүрээр тайлбарладаг. Саяхан алагдсан Ким Жон Уны эцэг нэгтэй ахыг Хятадууд дэмжиж, Хойд Солонгосын төрийн тэргүүнд тавьж магадгүй, тэр зорилгын төлөө хэдэн жилийн өмнө цаазаар авахуулсан авга ахыгаа хятадуудтай холбоотой гэж харддаг байсан гэх яриа байдаг.  Энэ залуу ерөнхийлөгч өнөө хүртэл Хятад ч юмуу, ямар нэг гадаад улсад айлчлаагүй байгаа байх шүү. Хятадууд үнэхээр тийм төрийн эргэлт хийх санаатай байсан уу, эсвэл тэр бол зүгээр хаа нэгтээгээс энэ 2 улсын хооронд яс хаясан хэрэг байсан уу, хэн ч тодорхой хэлж мэдэхгүй байх.
Хятадын зүүн өмнө хил дээрх Хойд Солонгост дайн болох нь Хятадад ихээхэн эрсдэлтэй, ямар ч ашиггүй. Ер нь дайн хэнд ч ашиггүй.
-Америк Сирид цохилт өгсөн байгаа. Трамп Ойрх Дорнод, Хойд Солонгос гэсэн 2 фронтод зэрэг дайн хийнэ гэсэн үг үү? Дэлхий буцаад хүйтэн дайны байдалд шилжих үү?
-АНУ бол оргил үеэ өнгөрөөд хүч нь суларч яваа ноёлогч улс. Эдийн засгийн хүчин чадал нь урьдынх шигээ мундаг биш болж байна. Дотооддоо, нийгэмдээ нэлээд асуудалтай. Ард түмэн нь хуваагдмал байдалд орсон, орлогын ялгаа маш өндөр болсон гээд тоочвол асуудал их байх шиг. Өнөөгийн ерөнхийлөгч сонгуульд ялж гарч ирсэн шалтгааныг ч үүнтэй холбож үзэж байна. Шулуухан хэлэхэд АНУ аль ч фронтод дайн хийхгүй байх магадлал өндөр.
Хэрвээ тэгээд хаа сайгүй дайн хийгээд унавал наанадаж өөрийн улсын хүчин чадал улам суларч таарна, цаанадвал ялагчгүй дайн урт хугацаагаар үргэлжилж мэднэ. Тиймээс өнөөдөр Трампын засгийн газраас илэрхийлж буй алхмууд бол стратегийн нүүдэл хийж байгаа байх гэж бодож байна. Ер нь  олон улсын харилцаанд психологийн дайн гэмээр зүйл бол энгийн үзэгдэл байдаг.
Сири рүү пуужин харвасан тухайд гэвэл энэ бол цэвэр стратегийн нүүдэл байх аа. Харин, пуужин харвах болсон шалтгаан гэгдэж байгаа “Ассадын тал химийн зэвсэг хэрэглэсэн” гэдэг яриа бол тун эргэлзээтэй. ОХУ, Ассадын ЗГ-тай хамтран  сүүлийн 2 жил шахам шаргуу тэмцсэний дүнд Исламын улс бүлэглэлийг ихээхэн сулруулж, магадгүй энэ чигээрээ явбал иргэний дайн удахгүй дуусаж магадгүй гэж байсан эгзэгтэй үед Ассад өөрийгөө хорлох гэж байгаа юм шиг химийн зэвсэг хэрэглэн олон улсын нийгэмлэгийг өөрийн эсрэг босгомооргүй сэн.
НАТО-ийн орнууд, Япон гээд олон улс Трампыг дэмжиж байхад Сирид болсон явдлыг үгүйсгэх нь хэр үндэстэй вэ гэж мэтгэх улсууд байна лээ. Дэмжиж байгаа улсын тоо олон гэдгээр нь тухайн үйл явдлыг үнэн гэж үнэмшиж болохгүй л дээ. Олон талаас мэдээлэл авч, шинжилж байж, өөрийн гэсэн дүгнэлт гаргаж байвал сайн. Ерөнхийдөө АНУ-ын тал Сири рүү хийсэн ажиллагаагаа урьдчилан сайтар бэлдэж байж хийсэн бололтой.
Энэ талаар MIT-ийн хүндэт профессор, урьд нь Пентагонд зөвлөхөөр ажиллаж байсан эрдэмтэн Ассадыг химийн зэвсэг хэрэглэсэн гэх үндэслэл худлаа байх магадлал өндөр гэсэн судалгаа гаргаж эсэргүүцсэн байна билээ. Гэх мэтээр олон улсын харилцаанд шууд ойлгоход төвөгтэй зүйл асар их болдог.
2013 онд дээрхтэй төстэй үйл явдал болж, Ассадын тал химийн зэвсэг хэрэглэсэн тул Сири рүү дайн хийнэ гэж Обама гэнэт зарласан юм. Үүнийг Оросын тал эсэргүүцэж НҮБ-ээс хөндлөнгийн шалгалт оруулахыг уриалсан. Шалгалтын үр дүн Ассад биш, эсрэг талынхан химийн зэвсэг хэрэглэсэн байх магадлал өндөр гэж гарсан байх жишээтэй. Тэглээ ч гэсэн Обамагийн зарласан дайныг АНУ-ын гол холбоотон Их Британи, Франц хоёр дэмжихгүй гэсэн учраас тэрээр арга буюу гаргасан шийдвэрээ цуцлахад хүрч байв.
Ер нь тиймэрхүү “худал хэлэх”, “хуйвалдах” гэх мэт тактикийн алхам хийх нь олон улсын харилцаанд түгээмэл байдаг арга мэх гэж болно. Өөр өөрийн эрх ашгийг эрхэмлэсэн дайнд талууд стратеги, тактикийн янз бүрийн нүүдэл хийдэг. Тэр бүхнийг ойлгосны үндсэн дээр болж байгаа үзэгдэлд дүн шинжилгээ хийж байж дүгнэлт гаргах нь зүйтэй.
Дэлхийн шинэ дайн болох магадлал бага болов уу гэж бодож байна. Гэхээсээ илүүтэй тэгж найдаж байна. Дэлхий дээр дайн хийхийг хүсдэг тийм хүчин байдаг бололтой юм. Түүнийг бас ойлгох хэрэгтэй. Трампын засгийн газар Хойд Солонгостой дайн хийхэд бэлэн байна гэх мэтээр мэдэгдэж буй нь бодлогын алхмууд биз ээ, удахгүй талууд харилцан тохиролцох биз гэж найдаж байна.

1/13/17

СТАРТ-АП ҮНДЭСТЭН (2): Улсын хөгжилд хөдөө аж ахуйн салбар чухал үүрэгтэй

Старт-ап үндэстэн номын арын хавтас дээр 3 зүйл сэдвээр номын агуулгаас иш татаж оруулсан буй. Хөдөө аж ахуй, Венчер санг хөгжүүлсэн жишээ, Израйлийн цэргийн соёл гэсэн 3 сэдэв.
Саяхан өөд болсон Израйлийн ерөнхийлөгч Шимон Перес авхайтан тус улсыг үндэслэн байгуулагч анхны багийн гишүүдээс үлдсэн бараг хамгийн сүүлийн хүн байсан юм. 
Номын зохиогч нар түүнтэй уулзан Израйлийн хөгжлийн тухай хөөрөлдөхөд тэрбээр хамгийн түрүүн хөдөө аж ахуйн салбарыг онцолж тайлбарлажээ.
"Хорин таван жилийн дотор Израйль хөдөө аж ахуйгаас авдаг өгөөжөө 17 дахин өсгөж чадсан юм. Энэ бол гайхмаар амжилт. Үүнийг хүмүүс тэр бүр анзаардаггүй. Үнэндээ, хөдөө аж ахуйн 95 хувь нь шинжлэх ухаан, ердөө таван хувь нь ажил байдаг юм." хэмээн тэрбээр хэлдэг.
Улс орны хөгжилд хөдөө аж ахуйн салбар онцгой үүрэг гүйцэтгэдэг тухай олон эрдэмтэн судлаачид онцолдог. 
Ялангуяа Ази тивийн гайгүй хөгжилтэйд тооцогдох бүх орон эхлээд хөдөө аж ахуйн салбараа босгож эдийн засгийнхаа суурийг тавьсан байдаг. Үүний цаад нэг учир нь энэ салбар олон хүнийг ажлын байраар хангадагт бий гэсэн тайлбар бий. 
Үнэхээр ч Япон, Солонгос, Тайвань, Хятад гэсэн улсууд хөгжлийнхөө эхэн үед ажиллах хүчний дийлэнхийг агуулдаг хөдөө аж ахуйн салбараа түлхүү анхаарч хөгжүүлснээр эдийн засгийн сууриа тавьж чаджээ.
Харин, Израйль улс хөдөө аж ахуйн салбарыг зөвхөн ажлын байр олноор шингээдэг талаас нь биш, инновацийг төрүүлэх, өндөр үр ашиг өгөх салбар болгон хөгжүүлэх зорилго тавин гайхалтай амжилтад хүрч чадсан байна.
Израйльчуудын бүтээсэн говь цөл газарт зориулсан усалгааны систем дэлхийг даяар хүлээн зөвшөөрөгдсөн гайхамшигтай инноваци болж чадсан юм. Энэ тухайд номоос уншаарай.
Эндээс нэг санаа хэлж болно. Өөрсдийн өмнө тулгарч байгаа томоохон асуудлыг шийдэх чиглэлд эрчимтэй ажиллавал тэндээс инноваци төрөх магадлал өндөр.
Манай орны хувьд хүйтэн сэрүүн бүсийн хөдөө аж ахуйг хэрхэн хөгжүүлэх, халаалтын системийг боловсронгуй болгох гэхчлэн өөр бусад оронд тэр бүр байдаггүй, бидний онцлогоос үүдэлтэй бэрхшээлүүд бий. Барилгын дулаалга ч гэдэг юмуу. Тэр мэт асуудалд илүүтэй анхаарвал инновацийг хөгжүүлэх магадлал өндөр байх болов уу.
Нэг жишээ хэлэхэд, Япон гэр, байшингийн дотоод халаалт тал дээр яг үнэнийг хэлэхэд жаахан хоцрогдонгуй талдаа. Гэтэл, Өмнөд Солонгос энэ талаар хамаагүй дэвшилд хүрсэн байх жишээтэй. Солонгос Японоос арай сэрүүхэн газар л даа. Өвөл Японы байрууд их хүйтээн. Мань мэт нь хөлдчих гээд л, эсвэл толгой өвдтөл халааж алчих гээд байх нь бий.

СТАРТ-АП ҮНДЭСТЭН


Ийм нэг ном дөнгөж хэд хоногийн өмнө худалдаанд гарлаа. 
Израйль улс шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийн үзүүлэлтүүдээр дэлхийд тэргүүлж байна. Цөөнгүй үзүүлэлтээр нэгд, зарим үзүүлэлтээр АНУ-ын дараа 2-р байрт ордог.
Гэтэл, Израйль гэдэг энэ улс дөнгөж саявтар буюу 1948 онд огт оргүйгээс шахам үүсгэн байгуулагдаж тусгаар тогтнолоо олсон залуухан улс юм. 
Хүмүүс жүүдүүд угаасаа ухаантай, дэлхийн баян жүүдүүд "мөнгөөр цутгаад" байгуулчихсан улс шүү дээ гэдэг.
Гэвч, энэ бүх бидний хуучин төсөөлөл үнэнд нийцэхгүй болохыг энэ ном тайлбарлана. 
Улс орныг бүтээнэ гэдэг чухам ямар ажил болохыг ойлгоход энэ ном тус болно гэж бодож байна. 
Бүхэл бүтэн улсыг цоо шинээс эхлэн байгуулаад хөгжлөөрөө дэлхийн улсуудын тэргүүнд зогсох хэмжээнд хүргэсэн энэ жишээ бидэнд олон зүйлийг ойлгуулна.
Израйлийн жишээнээс улбаалаад өөр бусад улсын жишээг задлан шинжилж ярилцвал...
Номын хэсгээс иш татъя.
...Эхлэн сонирхогчид жүүдийг гений хувьд, эсвэл соёлын хувьд нэгэн цул байдлаар авч үзэхийг оролддог нь бодит байдалтай огт нийцдэггүй. 
Израйль хэдий жижиг ч хамгийн олон янзын үндэстэн цугласан газар. Тэдний хүн ам ойролцоогоор 70 өөр үндэстнээс бүрддэг. 
Иракаас, эсвэл Польш, Этиопоос ирсэн цагаачдад хэл, боловсрол, соёл, түүхийн хувьд адил гэхээр юм огт байдаггүй. Тэд үгүйдээ л гэхэд сүүлийн 2000 жилийн туршид огт өөр өөр замаар замнасан үндэстнүүд юм.
Ирландын эдийн засагч Дэвид МакВиллиам "Израйль бол нэгдмэл нэгэн үндэстний улс гэдэг ойлголттой огт таарахгүй. Дэлхийн өнцөг булан бүрээс өөр өөр хэл, соёл, заншил бүхий тархан суурьшсан иргэд буюу диаспораг цуглуулан нэгэн шүтлэгээр нэгтгэсэн "хайлуулах тогоо" гэж нэрлэвэл зохино" гэж хэлжээ. 20-р хуудас.
Номын үнэ 25,000 төг.


12/10/15

ХӨГЖИЛ БА АРИУН ЦЭВЭР

 1990 онд бид ардчилалтай золгосноор тэр үеийг хүртэл огт харилцаагүй шахуу байсан урд хөрш Хятадтай чөлөөтэй ирж очилцдог болсон билээ. Тэр үед манайхан Хятад руу вагоноор голдуу явж Эрээн, Хөх хот, Бээжин орж ганзага энэ тэр хийж эхэлсэн. Анх яваад ирсэн улсууд хятадуудын бохир завааныг гайхсаар ирдэг байсныг тодхон санаж байна. Вагон дотор явахдаа шүлс, цэрээ чөлөөтэй хаяна, хажуудах хүн рүүгээ хээв нэг бөгсөө чиглүүлж байгаад унгана, за тэгээд хэхрэх энэ тэр бол энүүхэнд гэж байгаа. Бас, нэг гэрийнхэн түмпэнд ус хийж байгаад бүгд ээлжээрээ нүүрээ угаана, тэгэхдээ шүлс мүлсээ түмпэн рүүгээ хаячихна, дараагийн хүн нь хамаагүй тэрэнд нь угаачихна...гэх зэрэг сонсоод жинхэнэ утгаараа "игжээр хүргэм" зүйл ярьсаар манайхан ирдэг байсан юм даг.

Тэр цагаас хойш 20 гаран жил өнгөрсөн өнөөдөр хятадуудын тэр байдал арай дээрдсэн байх аа. Манайхан ч бас дасаа биз. Гэхдээ л Бээжинд явж байхад орчин цагийн гял толь болсон зочид буудлын коридорт хээв нэг шүлсээ хаяад зогсож байх нутгийн иргэд бишгүй дээ л нэг таардаг. Бээжингийн эрх баригчид ард түмнээ соёлжуулах гэж дээрхэн үеэс элдэв арга хэрэглэж ирсэн юм билээ. Мао Зэ дун Соёлын хувсьгал гэж сүртэй том кампанит ажил хийж байсан гэдэг. Манайх ч гэсэн соёлын довтолгоон гэж 50, 60-аад онд хийж байсан юм даг уу даа. Бидний хувьд Зөвлөлтийг дагаж тэдний ахуйн соёлоос суралцсан улс шүү дээ.

Азид хамгийн цэвэрхэн, соёлтой, хөгжилтэй улс гэвэл Япон, за бас Сингапурыг нэрлэж болно. Саяхан, дэлхий 2-р дайнаас хойших Японы хөгжлийн тухай ном уншиж байгаад тэднийг цагтаа бас л соёлжих асуудалтай тулгарч явсан юм байна гэдгийг олж мэдлээ. Дайны дараа Японыг АНУ бүрэн мэдэлдээ аваад GHQ (General Headquarters) гэгчийг байгуулан генерал МакАртурыг толгойлогчоор нь тавьжээ. Дайны нурангид дарагдсан Японыг хөгжүүлж, тухайн үед дэлхий бүхэлдээ социалист, капиталист гэсэн 2 лагерьт хуваагдаж эхэлсэн цаг тул капитализмаар замнасан улс ингэж хөгждөг юм байна гэдэг сайн жишээ болгон харуулах зорилгоор Японы эдийн засгийн хөгжилд АНУ ихээхэн хүч тавьж байж.

Япон ч дорхноо сэргэж 1960-аад он гарахад бүр бие даагаад олимпийн наадам зохион байгуулах хэмжээнд хүрсэн байна. 1964 оны Токиогийн олимпийн бэлтгэл гэж улс даяараа эрвийх дэрвийхээрээ хөдөлжээ. Тэр үед Токиогийн тэнгэрт одоогийн Бээжин, Улаанбаатараас дутахааргүй нүүрсний угаар дүүрдэг байсан гэнэ. Бас, галт тэргээр зорчдог япончууд багтаж ядан чихцэлддэг нь Энэтхэг, Пакистаны өнөөгийн дүр зургаас ялгаагүй байсан бололтой. Түүнээс гадна тэр үед япончууд тэр болгон усанд орж чаддаггүй, хирээ үнэртүүлсэн хүмүүс л явдаг байсан гэнэ. Галт тэрэгний жорлон явуут дундаа доошоо урсгасаар давхидаг байсан тул хот дотор үнэр танар үүсгээд онцгүй байсан гэнэ. Ер нь тухайн үед Токио хот бүхэлдээ бохирын дэд бүтэцтэй болж амжаагүй, хураагдсан ялгадсыг "баасны шар машинаар" соруулдаг тул хот бүхэлдээ өмхийдүү...Тэр бүхнийгээ 64 оны Токиогийн олимпийн үеэр зохицуулах гэж орон даяар ихээхэн хөл хөөрцөг болж байжээ.

Тэгээд бодохоор япончууд ч гэсэн саяхан босч ирсэн байгаа биз??

Япончууд ард түмнийхээ зан төлөв, соёлыг өөрчлөх гэж том том кампанит ажил явуулж байсан гэнэ. Тэр бүхнийг нь судалж үзвэл маниуст хэрэг болж мэдэхээр юм бна...
Нэг онцгой анхаарал татсан зүйл бол япончууд тэр цагт огтоосоо менгее хадгалах тухай ойлголтгуй бсан гэнэ. Байгаа бүх мөнгөө үpэн таран хийж байж санаа нь амардаг байжээ. Тэр характерийг нь өөрчлөх гэж ундэстэн даяараа томоос том хампаанит ажил өрнуулж байж сая мөнгөө хадгалдаг япон занг төлөвшүүлсэн гэж бна шуу. Тэрхүү хуримтлал нь ч улсынх нь бүтээн байгуулалтад ихээхэн хувь нэмэр оруулжээ.

11/16/15

УЛСЫН СҮР НЬ ИХ СУРГУУЛЬДАА

          Америкийн Нэгдсэн Улс бол дэлхийн хамгийн хүчирхэг улс. Аливаа улсын хүч чадал гэдэг ямар утгатай ойлголт вэ? Дээрхэн цагт бол цөмийн зэвсэг гэхчлэн цэрэг армийнх нь хүчин чадлаар энэ ойлголтыг илэрхийлдэг байв. Цэргийн хүчээр мэдээж Америк дэлхийд тэргүүлдэг ч  гэлээ, тэдний хувьд улсынх нь жинхэнэ сүр хүчний нууц нь “их дээд сургуульдаа” байдаг.
          Америкийн их дээд сургуулийн боловсролын түвшин дэлхийд дээгүүр түвшинд ордог. Хууль, эдийн засаг, инженерчлэл, анагаах, бизнесийн сургууль гээд бүхий л салбарт тэд хол тасархай түрүүлдэг. Дэлхийн их дээд сургуулиудын эхний 100 байрын дотор 60 гаран нь Америкийнх гээд бод доо. Гэхдээ, энэ бол Америкчууд дэлхийн бусад үндэстнээс илүү мундаг “толгойтой” гэсэн үг огт биш. Харин дэлхийн өнцөг булан бүрээс авьяаслаг “гавлуудыг” урин цуглуулж чаддаг учраас тэд ийм амжилтад хүрч.
          Америкийн их дээд сургуулиуд дэлхийн өнцөг булан бүрээс ирэх оюутнуудын өмнө үүд хаалгаа чөлөөтэй нээдэг учраас гайхмаар интернацианальч соёлтой болсон байдаг. Дийлэнх их дээд сургуулиуд гадаад оюутнуудад зориулсан тохилог дотуур байртай. Америкт Харвард тэргүүтэй зүүн эргийн Айви лийгийн сургуулиуд, баруун эргийн Станфордоор ахлуулсан дээд зэрэглэлийн сургуулиуд байхаас гадна, маш өргөн хүрээтэй боловсрол олгох зорилготой, Либераль артс коллеж гэж нэрлэгдэх 4 жилийн  дээд сургууль  бүх Америк даяар 230 орчим бий. Либераль урлагийн коллеж анх гарч ирж байхдаа дундаж дээд давхаргынхны охидыг голчлон элсүүлж байжээ. Охайо мужийн Ообилин, Массачусетс мужийн Уиллиамсын дээд сургууль зэргийг жишээлж болно. Оюутнууд нь түүх, нийгэм судлал, байгалийн ухаанаас авахуулаад урлаг, спорт гээд ерөнхий эрдмийн хичээлийг сайтар суралцаж, сургуулиа дүүргэсэн хойноо эхлээд ямар нэг газар ажилд орно. 2-3 жил ажилласны эцэст дахиад магистрт суралцахаар их сургуульд элсэнэ. Нийгмийн ухаан талдаа Харвард, Станфордын их сургуулийн бизнес, хуулийн сургууль, харин байгалийн ухаан, инженерчлэл талдаа MIT, Калтек зэрэг нь хамгийн элит сургуульд тооцогддог.
          Их сургуулиуд сайн профессорын төлөө өрсөлддөг
          Уламжлалаараа бол Английн Кембриж, Оксфордын их сургууль дэлхийд хамгийн сайн сургууль байж ирсэн боловч сүүлийн үед тэнд суралцах оюутнуудын дийлэнх нь Английн өөрийнх нь иргэд болсноос харахад бодит байдал дээр Америкийн 1-р зэрэглэлийн их сургуулиуд тэднээс хол түрүүлсэн гэдгийг олон улсад нэгэнт хүлээн зөвшөөрчээ. Цагтаа Францын Сорбоны их сургууль дэлхийд дээгүүрт ордог байсан бол сүүлийн жилүүдэд мөн л франц хэлтэн оюутнуудын тоо давамгайлах болж дээгүүр байранд орохоо больж эхэлсэн. Бизнесийн сургуулийн хувьд ч Европчууд АНУ-ын түвшинд хүрэхгүй гэдгийг хэн ч эсэргүүцэж чадахгүй.
          Америкийн их дээд сургуулиуд хооронд өрсөлдөөн асар хүчтэй өрнөж байдаг.  Тиймээс оюутнуудыг татах чадвартай сайн багшийн эрэлд их дээд сургуулиуд гарах бөгөөд гадаадын алдартай эрдэмтдийг урин ажиллуулдаг. Сургуулийнх нь нүүр царай болсон алдартай профессорууд байвал сайн оюутан элсэх анхдагч нөхцөл бүрдэнэ. Авьяаслаг оюутан элсүүлж чадвал мэдээж хэрэг чадварлаг төгсөгчдийг аж үйлдвэрийн салбар луу нийлүүлж чадна гэсэн үг.  Төгсөгчид нь мундаг байвал сургуулийн нэр хүнд өснө. Сургуулийн нэр хүнд өсөхийн хэрээр мөн л сайн оюутнууд уг сургуульд элсэнэ. Ийнхүү сайнаас сайныг төрүүлсэн “сайны тойрог” үүсч бий болно.
          Их дээд сургуулийн Удирдах зөвлөлийн хурал дээр хаанаас, хэн гэдэг сайн профессорийг “агнаж авчрах вэ” гэдэг яриа байнгын сэдэв болж байдаг. Хэн нэг эрдэмтэн судалгааны сайн бүтээл гаргангуут аль нэг их сургуулиас шуудхан л утас цохиж “манай сургуульд багшлаач, манайх танд ийм тийм сайн нөхцөл амлая” гээд л урина.

(Үргэлжлэл бий)

7/11/13

21-р зууны Пакс Монголикаг бүтээх нь


Зууны Мэдээ сонины 2013 оны 7 сарын 10-ны дугаарт
            
Япон, Монголын стратегийн түншлэлийн агуулгыг аюулгүй байдлын салбарын хүрээнд эрэгцүүлж үзье. Өнгөрөгч 3 сарын 30, 31-нд   Япон улсын Ерөнхий сайд Абэ Шинзо 100 гаран дагалдагсдын хамтаар манай улсад айлчилсан билээ. Богино хугацаанд үргэлжилсэн ч 2 улсын найрамдалд өгөөжөө өгсөн айлчлал болсон гэж үзэж байна. Японы ерөнхий сайд Монгол руу мордохоосоо 1 хоногийн өмнө айлчлалын зорилго, ач холбогдлын талаарх өөрийн бодлоо манай 5 томоохон сонинд нийтлүүлсэн юм. Нийтлэлд 2 улсын стратегийн түншлэлийг хэрхэн хөгжүүлэх талаар өөрийн бодож буйгаа Монголын ард түмэнд илэрхийлсэн юм.

            Абэ ерөнхий сайд 2 улсын хамтын ажиллагааны тулгуур болох үндсэн 3 үзэл санааг тодорхойлов:
            2010 онд 2 улс стратегийн түншлэл хөгжүүлэхийг хамтын дипломат зорилго болгон санал нэгтэйгээр тодорхойлсон билээ. Ерөнхий сайд тэрхүү зорилго 3 үзэл санаан дээр суурилан хэрэгжинэ гэж үзжээ. Үүнд 1-д, эрх чөлөө, ардчиллын үзэл санаа, 2-т, энх тайвны үзэл санаа, 3-т, харилцан туслах үзэл санаа юм.
            Энх тайваны үзэл санаа гэдэгт ямар агуулга орох вэ?
            Уг нийтлэлд “Хоёр улс олон улсын хамтын нийгэмлэгт нэг талыг барьсан хүч түрэмгийлсэн хэлбэрээр нөхцөл байдлыг өөрчлөх биш, “хууль дүрмийг дээдлэхийг” илүүтэй чухалчилна” гэсэн нь хүч хэрэглэх улстөрөөс татгалзсан хэрэг юм. Түүний урьдач нөхцөл болгож аюулгүй байдлын салбарт ч хамтын ажиллагааг хөгжүүлнэ хэмээн санал болгожээ. Мөн, зөвхөн 2 улс хооронд төдийгүй, бүс нутгийн хүрээнд, даяаршлын сэдвүүдийн хүрээнд нэгэн ижил үнэт зүйл бүхий хамтрагчид байна гэж тодорхойлсон юм.

Абэгийн саналыг хэрэгжүүлэх арга зам—харилцан ярилцах шаардлага
            Энэхүү саналыг илүү тодорхой агуулгатай болгох үүрэг 2 улсын холбогдох этгээдүүдийн өмнө тавигдаж байна.  Абэгийн дэвшүүлсэн санал нь дээд түвшний байр суурьнаас дэвшүүлсэн илэрхийлэл юм. Тиймээс тодорхой агуулга бүхий үйл ажиллагааны ерөнхий хүрээг тодорхойлохын тулд 2 улсын янз бүрийн түвшний албан тушаалтан, хариуцлагатнуудын дунд олон төрлийн харилцан яриа өрнүүлэх шаардлага зүй ёсоор урган гарч байна.
            Харилцан яриа нь албан ёсны хэлбэрээс албан бус хүртэл өргөн хүрээг хамрах шаардлагатай гэдэг нь ойлгомжтой. Түүний дээр, засгийн газрын хариуцлагатнууд төдийгүй хувийн сектор, иргэд, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн, хэмжээний хувьд том жижиг төдийлөн хамаагүйгээр олон улсын түвшний хурал, зөвлөгөөн зохион байгуулах шаардлагатай нь харагдаж байна.  Энэ нь харилцан ойлголцлыг гүнзгийрүүлэх ач холбогдолтой. Ялангуяа Төрийн Бус Байгууллагын санаачилгаар өрнүүлэх иймэрхүү харилцан яриа нь Засгийн газар хоорондын албан ёсны хэлэлцээг урагшлуулахад дөхөмтэй орчинг бэлдэх төдийгүй иргэний түвшний харилцан ойлголцлыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр болох нь дамжиггүй.
            Тийм харилцан ярианы хувьд, Монгол талын байр суурьнаас харахад ямар төрлийн асуудлууд дэвшүүлж болохыг  дор сийрүүлж үзье. Энэ нь Япон талын холбогдох хүмүүст Монгол талыг ойлгоход зарим талаар тус дөхөм болохуйц санаа байгаасай гэж хүсч байна.
           
Хүч хэрэглэх улстөрөөс ангид байх арга замыг санал болгох нь
            Монгол бол Орос, Хятад гэсэн 2 их гүрний дунд оршдог эх газрын улс билээ. Харин Япон нь АНУ, Орос, Хятад гэсэн 3 их гүрэнтэй хиллэдэг далайн улс. Энэхүү геополитикийн орчины зүгээс үзвэл аюулгүй байдлын хувьд 2 улс маань төстэй нөхцөл дунд байдаг гэж хэлж болно. Мөн 2 улсад адилхан байдаг онцлог гэвэл 1-д, цөмийн зэвсэггүй статус, 2-т, их гүрнүүдийн эсрэг хүч хэрэглэсэн үйл ажиллагаа явуулах нь бодит байдалд үл нийцэх хязгаарлалттай байдал юм.
            Тэдгээр адил төстэй нөхцлүүдийг тооцож үзвэл 2 улс хоорондын стратегийн хамтын ажиллагааны ерөнхий дүр зургийг төсөөлөхөд хялбар болно. Хоёр улс энх тайван, тогтвортой, тасралтгүй үргэлжилсэн олон улсын хамтын ажиллагааны орчинг бүтээхийн төлөө ажиллах нь дипломат бодлогын хувьд хамгийн хүчтэй зэвсэг болох боломжтой.  Өөрөөр хэлбэл, Preventive Diplomacy буюу урьдчилан сэргийлэх дипломат бодлого явуулах нь эн тэргүүний зорилт болох учиртай.

21-р зууны Пакс Монголика
            Чингис хаан тухайн цагийн Евроазийн эх газарт хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулсан нь хүн төрөлхтний түүхнээ анх удаа Дэлхийн Нэгдсэн Улсыг бүтээсэн үйл явдал болсон билээ. Тэр агуу эзэнт гүрний нөлөөгөөр бүтсэн энх тайван ертөнцийг Pax Mongolica буюу Монголын Энх Тайван хэмээн даян дэлхийд нэрлэсээр ирсэн юм. Дэлхийн бөмбөрцгийн нийт эх газрын 30 хувийг хамарч, тухайн үедээ 100 гаран сая байсан дэлхийн хүн төрөлхтөнд энх тайвнаар зэрэгцэн орших боломжийг олгосон тэрхүү систем дор хаяж 160 гаран жил үргэлжилсэн түүхтэй.  Энэ хугацаанд дэлхийн хүн төрөлхтний соёл, худалдаа, технологи, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа урьд өмнө байгаагүйгээр эрчимжин хөгжжээ.
Пакс Монголикагийн гол онцлог нь аюулгүй байдлын талаарх мэдээллийг төвлөрсөн хэлбэрээр цуглуулж боловсруулж чаддагт байжээ. Тийм ч учраас Пакс Монголикагийн үеийн монгол төр урьдчилан сэргийлэх дипломат бодлогыг цаг ямагт авч хэрэгжүүлж байсан юм. Цэргийн хүч хэрэглэх нь хамгийн сүүлчийн шатны арга хэмжээ байсан гэдгийг түүхийн баримт гэрчилдэг. Энэхүү түүхэн үнэн нь өнөөгийн аюулгүй байдлын бодлогын хувьд ч хамгийн үр дүнтэй хандлага юу байж болох талаар зохих сургамж болж байдаг гэж хэлж болно.
            Орчин цагийн Монгол улс 3-хан сая хүнтэй жижиг улс. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр Японоос бараг 4 дахин илүү.  Нийт нутгийн 70 хувь нь уулархаг бүсд хамаарах Японы цувраа арлуудад 120 гаран сая  хүн суудаг.
            Хоёр улсын аюулгүй байдлын хамгийн том сэдэв бол улсынхаа нутаг дэвсгэрийн эргэн тойрны олон улсын орчинг тасралтгүй тогтвортой байлгах явдал мөн. Түүний тулд цаг ямагт эрэл хайгуул хийж байх шаардлагатай.
            Буурал түүхийн нугачаанд хуримтлуулсан Монголчуудын  гадаад бодлогын мэдлэг, туршлага Япончуудын хувьд ч тус нэмэр болох учиртай. Аюулгүй байдлын сэдвээр Улаанбаатар хотноо 2 улсын мэдлэг, туршлага бүхий мэргэжилтнүүдийн дунд бүтээлч харилцан яриа өрнүүлэх нээлттэй талбарыг бэлдэж зохион байгуулах хэрэгцээ гарч ирж байна. Тэрхүү талбарт 2 улсын хариуцлагатан, мэргэжилтнүүд төдийгүй, 3 их гүрний холбогдох хүмүүс, Энэтхэг, Вьетнам, Өмнөд Хойд Солонгосын димпломат харилцааны мэргэжилтнүүд уригдан илтгэгчээр оролцвол бүр илүү үр өгөөжтэй арга хэмжээ болох биз ээ.
            Тийм төрлийн харилцан ярианы талбарыг бэлдэх нь Пакс Монголикагийн орчин үеийн хувилбарыг бүтээхтэй ч холбогдоно. Энэ нь Япон, Монголын стратегийн түншлэлийн хөгжлийн түлхэх хүч болж, улмаар ирээдүйн Номхон далай, Азийн бүс нутгийн энх тайванч шинжийг тодорхойлох нэгэн суурь болно гэж найдаж байна.